Managen van vrijwilligers doe je er niet even bij

Als professional krijg je op steeds meer manieren te maken met vrijwilligers. Door de omslag naar de participatiesamenleving zijn fundamentele veranderingen gaande. Die hebben gevolgen voor het aansturen en ondersteunen van vrijwilligers. Vrijwilligersmanagement is niet iets dat je er even bij doet, het wordt steeds meer een cruciale competentie voor beroepskrachten. Dit artikel laat zien welke verschuivingen gaande zijn en wat die betekenen voor de professional. Tegelijk reiken we drie handige hulpmiddelen aan, die helpen bij de jongleeract die van professionals gevraagd wordt. Ten slotte pleiten we ervoor vrijwilligersmanagement als een vak te onderkennen.

Door Mark Franken, Willem-Jan de Gast en Michaëla Merkus

We onderscheiden drie gelijktijdige veranderingen in het werken met vrijwilligers. Ten eerste vindt binnen maatschappelijke organisaties een herverdeling van taken en verantwoordelijkheden plaats tussen beroepskrachten en vrijwilligers. Steeds meer vrijwilligers pakken met elkaar steeds meer taken op. Tegelijk nemen burgers steeds vaker het heft in handen om op basis van hun vrijwillige inzet hun eigen buurt te verbeteren. Bijvoorbeeld als het gaat om groenonderhoud of beheer van een buurtspeeltuin. Zij zien de professional soms als nuttige kennisbron, soms als handige handjes en soms als lastpak. Ten slotte is het de bedoeling dat gelijkwaardige vormen van samenwerking tussen beroepsorganisaties en vrijwilligersorganisaties ontstaan.

Supervrijwilligers en cliëntvrijwilligers

Binnen welzijns- en zorgorganisaties worden steeds meer vrijwilligers actief. Vaak vanwege een combinatie van bezuinigingen en ideologie. Illustratief is de missie van een grote welzijnsorganisatie in het zuiden van het land: “Alles wat we doen, doen we samen met vrijwilligers.” Een dergelijk motto leidt er in de praktijk toe dat de span of control van veel sociaal werkers dusdanig wordt opgerekt dat ze niet langer al hun vrijwilligers kunnen managen. De logische oplossing is het aanstellen van coördinerend vrijwilligers. Deze ‘supervrijwilligers’ zijn niet langer uitvoerend, maar zijn te beschouwen als projectleiders of soms zelfs locatiemanagers. Hun profiel wijkt daarmee sterk af van de traditionele uitvoerende vrijwilliger. Er wordt veel van hen gevraagd, en zij vragen zelf begeleiding op niveau.

Aan de andere kant van het spectrum zien we een toename van cliënten als vrijwilliger. Zij worden naar het vrijwilligerswerk toegeleid vanuit de gedachte dat dit hen stimuleert in de ontwikkeling van hun ‘eigen kracht’ en hen verleidt tot participatie. Hun inzet als vrijwilliger is vaak fragiel en tijdelijk. In sommige gevallen is extra en intensieve begeleiding nodig omdat zelfstandig werken niet binnen de mogelijkheden ligt. Ook wordt de vrijwilligersplek soms gebruikt als dagbesteding, hetgeen aan zowel het vrijwilligerswerk als de cliënt geen recht doet.

De combinatie van uitvoerende, coördinerende en cliëntvrijwilligers vergt van de beroepskracht enerzijds een coachende rol op afstand, en anderzijds intensieve begeleiding op maat. Daarenboven ben je als beroepskracht steeds vaker intermediair tussen verschillende typen vrijwilligers. Je moet dus zowel snel kunnen schakelen als boven de partijen staan.

Actieve burgers aan het roer

Naast de toenemende variëteit aan vrijwilligers binnen organisaties hebben professionals ook te maken met allerhande verbanden van actieve burgers. Dit zogenaamde ongebonden vrijwilligerswerk is het laatste decennium sterk toegenomen, mede als gevolg van bezuinigingen. Het krijgt de vorm van bijvoorbeeld buurtinitiatieven, zorgcoöperaties, bewonersbedrijven en buurthuizen in zelfbeheer. Dergelijke burgerinitiatieven beschouwen de sociaal werker als onderdeel van het systeem. Dat kan al reden genoeg zijn voor wantrouwen en afstand. Als ze al iets verwachten van de professional, dan vooral een responsieve houding: ze bepalen hun eigen koers en waar nodig vragen ze om ondersteuning.

Slim samenwerken

De derde ontwikkeling is er vooral één van de toekomst. De afgelopen jaren is stevig geïnvesteerd in een wijkgerichte aanpak. Er zijn wijkteams in het leven geroepen die ervoor moeten zorgen dat brede coalities van belanghebbenden in buurten en wijken ontstaan. Daarin zouden beroepsmatige en vrijwillige organisaties intensief samenwerken om gezamenlijk benoemde maatschappelijke vraagstukken aan te pakken. Recent onderzoek van Movisie (https://www.movisie.nl/artikel/sociale-wijkteams-na-decentralisaties) laat zien dat met name vrijwilligersorganisaties en vrijwilligers nog onvoldoende in beeld en aangehaakt zijn bij de wijkteams. Dat is zonde, want zo wordt de bestaande vrijwillige infrastructuur in de wijk miskend en onderbenut. Ook waar bestaande vrijwilligersorganisaties wel bekend zijn, geven ze zelf aan dat ze vaak worden beschouwd als handige uitvoerders in plaats van volwaardige partners. De uitdaging voor professionals is hier dus om alle relevante partijen in een zo vroeg mogelijk stadium te betrekken bij de ontwikkeling van aanpakken om kwetsbare groepen te ondersteunen. Juist de ervaringsdeskundigheid en de lokale netwerken van vrijwilligersorganisaties kunnen van grote waarde zijn.

Inspelen op motivatie en talent

Hoe divers de vrijwilligers ook zijn waar je als professional binnen en buiten je organisatie mee te maken krijgt, er is ook een constante: het draait altijd om motivatie. Uit allerlei onderzoek blijkt dat er drie grote motivatoren zijn voor mensen om zich vrijwillig te willen inzetten: het werk moet zinvol zijn, het moet de vrijwilliger iets opleveren en het moet in een aangename en uitdagende omgeving plaatsvinden. Koppel deze drijfveren aan het werken vanuit de talenten en kracht van mensen en het vinden en binden van vrijwilligers wordt een stuk eenvoudiger. Interessant is dat cliëntgerichte methodieken zoals krachtgericht werken en motiverende gespreksvoering vaak integraal van toepassing zijn op het werken met vrijwilligers. Als professional heb je dus al instrumentarium in huis.

Vrijwilligersmanagement is een vak

Maar zijn er voldoende juist opgeleide professionals? Wij pleiten ervoor om vrijwilligersmanagement een veel steviger plek te geven in beroepsopleidingen en nascholing. Samen met beroepsverenigingen, NOV en hogescholen starten we daarom dit jaar een coalitie Vrijwilligersmanagement is een Vak met als doel meer erkenning, betere opleidingsmogelijkheden, gericht onderzoek en actueel studiemateriaal voor het vak vrijwilligersmanagement. Zo neem je de professional én de vrijwilliger serieus!

Vanaf mei verzorgt Willem-Jan drie gratis webinars over vrijwilligersmanagement: deelnemen of terugkijken kan via de movisie academie

Dit artikel is een beknopte versie van een artikel dat in Maatwerk nummer 3, juni 2016 verschijnt.

Dit artikel verschijnt ook op de Movisie site. Het artikel op de Movisie site en in Maatwerk beschrijft ook een drietal handige hulpmiddelen (tools); de Bronmethodiek, het Vrijwilligerskwadrant en het Keurmerk Vrijwillige inzet